Q&A — Psychologia kliniczna i zdrowia
121 pytań i odpowiedzi. Pogrupowane wg wykładów.
Wykład 1a — Rys historyczny psychologii klinicznej i podstawy praktyki opartej na dowodach
Q: Kim był Pinel i co zrobił dla psychiatrii?
A: Reformator psychiatrii z przełomu XVIII/XIX wieku (Francja), z zawodu pisarz; zostawszy dyrektorem szpitala zaczął uwalniać chorych psychicznie z łańcuchów.
Q: Dlaczego psychiatrzy „przyjęli" psychoanalizę Freuda, mimo że początkowo go zignorowali?
A: Bo pozwoliła im awansować z odosobnionych zakładów do klinik i prywatnych gabinetów, podniosła ich status i okazała się opłacalna; wobec braku leków uznali, że rozmowa jednak działa.
Q: Czym różni się diagnoza nozologiczna od dymensjonalnej i którą może stawiać psycholog?
A: Nozologiczna jest zero-jedynkowa (jest/nie ma zaburzenia) — psycholog nie ma do niej uprawnień; dymensjonalna jest obszarowa, opisuje funkcjonowanie w różnych obszarach — psycholog może ją prowadzić.
Q: Na czym polega różnica między efficacy a effectiveness?
A: Efficacy to skuteczność w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych (wąskie kryteria, jednorodna grupa) — czy działa; effectiveness to skuteczność w realnym środowisku klinicznym z różnorodnymi pacjentami — na kogo i w jakich warunkach działa.
Q: Jakie są trzy filary praktyki psychologicznej opartej na dowodach?
A: Dowody naukowe, doświadczenie kliniczne oraz wartości, kultura i potrzeby pacjenta.
Q: Dlaczego polska ścieżka kształcenia psychologa jest nietypowa na tle świata?
A: W Polsce same 5-letnie studia dają uprawnienia, podczas gdy w krajach anglosaskich potrzeba ok. 8–13 lat (magisterka, praktyka, doktorat, staż, egzamin); Polska nie spełnia nawet norm europejskich wymagających co najmniej roku stażu.
Q: Co może robić psycholog po samych studiach w Polsce?
A: Psychoedukację, konsultacje psychologiczne, krótkie spotkania, interwencję kryzysową oraz diagnozę dymensjonalną — ale nie diagnozę nozologiczną ani (formalnie) psychoterapii.
Q: Dlaczego nie należy specjalizować się w jednym zaburzeniu od razu po studiach?
A: Bo diagnoza wymaga różnicowania — nie da się rzetelnie diagnozować np. ADHD bez znajomości OCD, depresji czy schizofrenii; inaczej wszystko zaczyna „wyglądać" jak to jedno zaburzenie.
Q: Kiedy i w którym DSM pojawił się termin PTSD i dlaczego z opóźnieniem?
A: W 1980 roku, w DSM-III; wcześniej z powodów politycznych nie chciano go wpisywać, by nie ujawniać negatywnych konsekwencji wojny.
Q: Czym jest terapia oparta na konceptualizacji (formulation-based)?
A: Podejściem, w którym po długim wywiadzie szuka się mechanizmów wywołujących i podtrzymujących trudność oraz buduje model biopsychospołeczny, zamiast jechać sztywno wg protokołu.
Wykład 1b — Psychologia zdrowia: zakres, historia i obszary praktyki
Q: Kto może stawiać diagnozę nozologiczną i dlaczego psycholog kliniczny nie?
A: Tylko lekarz — zgodnie z ustawą o zawodzie lekarza. Psycholog (nawet kliniczny) nie ma takich uprawnień; wpisywanie diagnozy w NFZ to wymóg systemu, nie uprawnienie.
Q: Czym zajmuje się psycholog zdrowia w odróżnieniu od klinicznego?
A: Osobami chorymi somatycznie (nie psychicznie) oraz promocją zdrowia i poszukiwaniem korelatów zdrowia, także u osób zdrowych.
Q: Dlaczego koncepcja osobowości typu A jest uznawana za zdyskredytowaną?
A: Badania finansowały koncerny tytoniowe, by pokazać, że to styl życia (wrogość, pośpiech), a nie palenie, prowadzi do zawałów; analizy od lat to podważają, mimo to koncepcja trwa w podręcznikach.
Q: Na czym polega różnica między psychosomatyką a somatopsychiką?
A: Psychosomatyka: psychika wpływa na ciało (np. napady czynnościowe). Somatopsychika: choroba somatyczna wpływa na psychikę (np. depresja czy PTSD przy nowotworze).
Q: Jaka jest typowa skuteczność interwencji psychologicznych według wykładu?
A: Maksymalnie ok. 50–70% — nie każda i nie dla każdego; stąd nacisk na mechanizmy, personalizację i włączanie osób z doświadczeniem.
Q: Co oznacza włączanie osób z lived experience do badań i jak wygląda to w Wielkiej Brytanii?
A: Udział osób z osobistym doświadczeniem zaburzenia na każdym etapie badań; w UK bez takiej osoby w zespole nie dostanie się publicznego grantu.
Q: Jakie zagrożenia niosą aplikacje i AI w obszarze zdrowia?
A: Odraczanie szukania pomocy, nieadaptacyjna regulacja, fałszywie pozytywne wyniki (niemiarodajne zegarki), opieranie się na deklaracjach, uzależnienia behawioralne.
Q: Czym różni się promocja zdrowia od prewencji?
A: Promocja kierowana jest do całej populacji (utrzymanie zdrowia), prewencja — do osób z podwyższonym ryzykiem lub już chorych.
Q: Czy po studiach bez specjalizacji klinicznej można pracować w szpitalu?
A: Tak — także na onkologii czy diabetologii. Kliniczni są zatrudniani szybciej (jest ich mało, bywa wymóg jednego na oddział), ale nie jest to warunek konieczny.
Q: Dlaczego ten sam termin (np. rezyliencja) bywa różnie definiowany?
A: Psychologia nie jest matematyką; polski rozwój dziedziny długo przebiegał bez dostępu do źródeł anglojęzycznych, stąd różne tłumaczenia. Zaleca się sprawdzać definicję i podawać angielski odpowiednik.
Wykład 2a — Zdrowie, normalność i biopsychospołeczne modele w praktyce klinicznej
Q: Czym różni się model biopsychospołeczny od biomedycznego?
A: Biomedyczny ujmuje zdrowie zero-jedynkowo (chory/zdrowy) i koncentruje się na braku choroby; biopsychospołeczny uwzględnia łącznie czynniki biologiczne, psychiczne i społeczne i dominuje w praktyce klinicznej.
Q: Dlaczego nie wolno robić testu inteligencji „na zamówienie"?
A: Bo pojedynczy wynik nie wystarcza do oceny funkcjonowania poznawczego — może być obniżony przez depresję, gorszy dzień czy stan badanego; wynik trzeba osadzić w kontekście wywiadu i obserwacji, a testy dobierać po sformułowaniu hipotezy.
Q: Na co (poza samym wynikiem liczbowym) zwracamy uwagę przy interpretacji testów?
A: Na przedziały ufności, a nie na pojedynczy numer, oraz na kontekst — same wyniki testów nigdy nic nie powiedzą bez wywiadu i obserwacji.
Q: Jak brzmi definicja zdrowia WHO i jaką ma główną wadę?
A: Zdrowie to dobrostan fizyczny, psychiczny i społeczny, a nie tylko brak choroby (obowiązuje od 1948 r.); jest krytykowana jako zbyt idealistyczna i mało specyficzna.
Q: Czym różnią się trzy ujęcia zdrowia: potencjał, proces i wartość?
A: Potencjał to względnie stała dyspozycja do adaptacji; proces to przesuwanie się po kontinuum zdrowie–choroba (Antonovsky); wartość to traktowanie zdrowia instrumentalnie (np. by móc pracować).
Q: Na czym polega różnica między paradoksem choroby a paradoksem zdrowia?
A: W paradoksie choroby wyniki obiektywne są dobre, a pacjent czuje się chory; w paradoksie zdrowia pacjent ma potwierdzoną poważną chorobę, a czuje się zdrowy.
Q: Który aspekt religijności daje większe efekty zdrowotne — strukturalny czy funkcjonalny?
A: Funkcjonalny/wewnętrzny (codzienne doświadczenia duchowe, prywatne praktyki, pozytywne radzenie sobie przez wiarę, bliskość z Bogiem), a nie strukturalny (chodzenie do kościoła, identyfikacja religijna).
Q: Czym jest negatywna religijność i jakie ma skutki?
A: To przeżywanie wiary oparte na poczuciu bycia ukaranym przez Boga, winie i wewnętrznych konfliktach (np. „niesienie krzyża"); wiąże się z silnie negatywnymi wynikami zdrowotnymi i dobrostanem.
Q: Co to jest kompresja chorobowości i czym różni się od ekspansji i stagnacji?
A: Kompresja (hipoteza Friesa): wiek pierwszego zachorowania rośnie szybciej niż długość życia, więc czas w chorobie się skraca. Ekspansja: długość życia rośnie, wiek zachorowania bez zmian (dłużej w chorobie). Stagnacja: oba przesuwają się równo, okres choroby bez zmian.
Q: Dlaczego badania naukowe wymagają ścisłych protokołów, skoro w praktyce traktujemy pacjenta całościowo?
A: Protokoły zapewniają replikowalność i pozwalają sprawdzać dodatkowe zmienne (np. nasilenie objawów, wsparcie społeczne); w praktyce klinicznej terapię dostosowuje się indywidualnie i całościowo do osoby.
Wykład 2b — Model biopsychospołeczny, salutogeneza i dobrostan
Q: Dlaczego model biomedyczny nie jest „zły", mimo że psychologowie wolą inne podejścia?
A: Bo to on przyczynił się do rozwoju medycyny na obecnym poziomie i pozostaje aktualny; nie wszystko da się wyjaśnić psychologicznie.
Q: Co — poza chorobą — wnosi pacjent w ujęciu biopsychospołecznym?
A: Kontekst społeczny, doświadczenie, historię, religię/duchowość, przekonania i emocje, które wzajemnie na siebie wpływają.
Q: Dlaczego same leki czy interwencje neurologiczne nie wystarczą w mizofonii?
A: Bo nie zmienią utrwalonych schematów poznawczych ani uwarunkowanej reakcji (warunkowania klasycznego) — potrzebna jest psychologia, zwłaszcza CBT.
Q: Na czym polega metoda Butejki i jaki mit obala?
A: Polega na spłycaniu i zatrzymywaniu oddechu (zapobieganiu hiperwentylacji), a nie na głębokim oddychaniu; obala mit, że osoba z astmą powinna oddychać głęboko.
Q: Czym różni się salutogeneza od patogenezy?
A: Patogeneza szuka przyczyn i mechanizmów choroby (tego, co negatywne); salutogeneza szuka źródeł zdrowia, zasobów i dobrostanu.
Q: Kim był Aaron Antonovsky i co go zainspirowało?
A: Twórca pojęcia salutogenezy; zauważył, że znaczna część kobiet po traumie wraca do zdrowia, i zaczął pytać o mechanizmy prowadzące do zdrowia, a nie do choroby.
Q: Kiedy stresor staje się negatywny i czy zawsze taki jest?
A: Dopiero gdy zwiększa entropię, rozpad, chorobę; nie musi — może mobilizować, motywować i wyzwalać nową energię.
Q: Z jakich trzech elementów składa się poczucie koherencji i który jest najważniejszy?
A: Ze zrozumiałości, zaradności/sterowalności i sensowności; najważniejsza jest sensowność.
Q: Jakie sześć wymiarów dobrostanu wyróżniła Carol Ryff?
A: Akceptacja siebie, pozytywne relacje, cel w życiu, rozwój osobisty, panowanie nad środowiskiem, autonomia.
Q: Jaki jest główny zarzut wobec badań nad dobrostanem i jak się na niego odpowiada?
A: Korelacyjny charakter; odpowiedzią są badania podłużne, z moderatorami/mediatorami oraz eksperymentalne (np. z terapią).
Q: Co oznacza efekt WEIRD w kontekście tworzenia terapii?
A: Że terapie tworzone w społeczeństwach zachodnich, wykształconych, uprzemysłowionych, bogatych i demokratycznych są trudne do przeniesienia na inne konteksty kulturowe.
Q: Czym różni się nowy paradygmat (terapia oparta na procesach) od starego?
A: Stary opiera się na ekspercie i średnich (jeden uniwersalny protokół); nowy stawia konkretną osobę w centrum i dobiera mechanizmy oraz interwencje na podstawie konceptualizacji.
Wykład 3a — Stres i radzenie sobie: teorie Lazarusa i Folkman oraz Hobfolla
Q: Jakie trzy perspektywy patrzenia na stres wyróżniono na wykładzie i która jest najważniejsza dla współczesnej psychologii?
A: Stres jako bodziec, jako reakcja i jako relacja/transakcja; najważniejsza jest perspektywa relacyjna (nierównowaga między wymaganiami a możliwościami).
Q: Czym różni się ocena pierwotna od oceny wtórnej w teorii Lazarusa i Folkman?
A: Ocena pierwotna to stwierdzenie, czy sytuacja jest istotna i jaka (neutralna, pozytywna, stresująca: krzywda/strata, zagrożenie, wyzwanie); ocena wtórna to ocena, czy mamy zasoby, by sobie poradzić. Oceny te nieustannie na siebie oddziałują.
Q: Jakie dwie funkcje radzenia sobie wyróżnili Lazarus i Folkman?
A: Radzenie skoncentrowane na problemie oraz radzenie skoncentrowane na emocjach; ta sama czynność może pełnić obie funkcje.
Q: Czy w klasycznym ujęciu Lazarusa i Folkman istnieją strategie uniwersalnie adaptacyjne?
A: Nie. Strategia jest skuteczna (adaptacyjna) wtedy, gdy obniża napięcie emocjonalne. Dopiero współcześnie mówi się, że pewne strategie są w danych sytuacjach bardziej lub mniej adaptacyjne.
Q: Na czym polega teoria zachowania zasobów Hobfolla?
A: Aktywność człowieka jest ukierunkowana na uzyskiwanie, utrzymywanie i ochronę zasobów; stres wynika z utraty zasobów, zagrożenia stratą lub braku zwrotu z inwestycji. Wyróżnia cztery kategorie zasobów (obiektywne, warunki społeczne, osobiste, energii).
Q: Co mówi zasada spirali zysków i strat?
A: Spirala strat jest nieproporcjonalnie silniejsza niż spirala zysków — utrata jest odczuwana dotkliwiej niż równoważny zysk.
Q: Co oznacza „wystarczająco dobry wybór" w teorii Hobfolla?
A: Chwycenie nieidealnej, lecz podtrzymującej opcji, by zatrzymać spiralę strat (metafora gaszenia pożaru szmatą zamiast czekania na gaśnicę). Nie jest to wybór adaptacyjny w sensie idealnym, ale zapobiega dalszym stratom.
Q: Dlaczego standardowa psychoterapia bywa niewystarczająca z punktu widzenia teorii Hobfolla?
A: Skupia się głównie na myślach i emocjach (restrukturyzacja poznawcza), zaniedbując realne zasoby pacjenta. Bez odbudowy zasobów (materialnych, społecznych, umiejętności) praca nad myślami może być nieskuteczna.
Q: Czym różni się strategia od stylu radzenia sobie?
A: Strategia to konkretna czynność lub myśl w danej sytuacji; styl to indywidualna tendencja do preferowania określonych strategii (choć nie wyklucza użycia innych).
Q: Jak teorie Lazarusa-Folkman i Hobfolla różnią się w ujęciu procesualności?
A: U Lazarusa i Folkman to ciągły proces krążenia ocen i strategii (ocena pierwotna może się wciąż zmieniać); u Hobfolla spirala strat biegnie głównie w jedną stronę i można ją zatrzymać, dlatego trudniej nazwać to procesem.
Wykład 3b — Perspektywy czasowe radzenia sobie, emocje pozytywne i praca z regulacją emocji
Q: Jakie cztery perspektywy czasowe radzenia sobie wyróżnia teoria Schwarzera?
A: Reaktywne (przeszłość), antycypacyjne (bliska, pewna przyszłość), prewencyjne (daleka, niepewna przyszłość, lęk) i proaktywne (daleka przyszłość, nastawienie na cel i rozwój).
Q: Czym różni się radzenie prewencyjne od proaktywnego, skoro oba dotyczą dalekiej przyszłości?
A: Prewencyjne to budowanie tarczy z lęku i zamartwiania (zarządzanie ryzykiem); proaktywne to działanie nastawione na szanse i rozwój. To samo zachowanie może mieć obie funkcje — różnią się emocjami i bilansem zasobów.
Q: Na czym polega teoria emocji pozytywnych Fredrickson i hipoteza undoing?
A: Emocje pozytywne (radość, wdzięczność, nadzieja) poszerzają repertuar myśli i działań oraz budują zasoby; hipoteza undoing zakłada, że odwracają one fizjologiczne skutki stresu i emocji negatywnych (warstwa psychofizjologiczna jest jednak uproszczona).
Q: Dlaczego karanie się za prokrastynację pogarsza sytuację?
A: Wzbudza poczucie winy i lęk, które napędzają dalsze unikanie; osoby silnie prokrastynujące mają gorszą regulację emocji, w zagrożeniu popełniają więcej błędów i mają niższą elastyczność. Lepsza jest samoakceptacja i self-compassion.
Q: Co jest sednem trudności w prokrastynacji i na czym skupić pracę kliniczną?
A: Trudność w regulacji emocji i tolerowaniu dystresu, a nie sama nieumiejętność planowania. Skupiamy się na regulacji i akceptacji emocji, neutralizacji kary, mniej na kalendarzach.
Q: Kiedy przewartościowanie poznawcze może zaszkodzić zamiast pomóc?
A: Gdy stosowane przy już bardzo wysokim pobudzeniu (nasila afekt), u dzieci i nastolatków bez rozwiniętej elastyczności poznawczej (odbierane jako unieważnienie) oraz gdy jest jedyną strategią, bez akceptacji.
Q: Która strategia regulacji emocji wypada najlepiej w badaniach i dlaczego jest tak ważna?
A: Akceptacja (i uważność) — najsilniej związana ze zmniejszeniem nasilenia lęku i depresji, działa niemal niezależnie od sytuacji; stanowi bezpieczną bazę i dotyka także poziomu fizjologicznego.
Q: Jaka jest główna teza dotycząca adaptacyjności strategii radzenia sobie?
A: Nie ma strategii zawsze adaptacyjnej — o zdrowiu psychicznym decyduje elastyczność w dopasowaniu strategii do osoby, sytuacji, wieku i etapu, a nie wybór jednej „właściwej" metody.
Q: Jakie trzy rzeczy z podręcznika trzeba pamiętać o radzeniu sobie z chorobą?
A: Dopasowanie stylu do typu choroby (unikowy szkodzi przy uleczalnej, zadaniowy bywa szkodliwy przy poważnej), rola wsparcia społecznego oraz obciążenie psychiczne opiekuna.
Q: Jak uczyć przerywania ruminacji i kiedy tego nie robić?
A: Przez przekierowanie uwagi na bodźce zewnętrzne i ciało, metafory (liście, autostrada), wyznaczony „czas na martwienie się". Uczymy zawsze wcześniej, nigdy w kryzysie i nigdy w sposób unieważniający emocje.
Wykład 4a — Pomoc psychologiczna, dowody naukowe i nurty psychoterapii
Q: Czym różnią się badania typu efficacy od effectiveness?
A: Efficacy to badania laboratoryjne z dużą kontrolą (jednorodna grupa, RCT, precyzyjna manipulacja); effectiveness to badania w warunkach naturalnych, w realnej praktyce z trudniejszymi pacjentami. Są komplementarne, nie „albo-albo".
Q: Co oznacza „werdykt Dodo" i czy jest w pełni prawdziwy?
A: To teza, że wszystkie podejścia terapeutyczne są równie skuteczne (metaanaliza z 1997 r.). Jest prawdziwa tylko częściowo — w konkretnych zaburzeniach pewne metody działają lepiej, dlatego istnieją rekomendacje.
Q: Dlaczego korelacja nie wystarcza, by mówić o skuteczności metody?
A: Badanie korelacyjne pokazuje jedynie związek między zmiennymi, a nie przyczynowość — nie wiemy, co jest przyczyną. O wpływie można mówić dopiero na podstawie eksperymentu.
Q: Jakie są trzy składowe przymierza terapeutycznego?
A: Więź emocjonalna, wspólny cel oraz uzgodnione zadania terapii.
Q: Wymień najważniejsze czynniki wspólne terapii.
A: Relacja terapeutyczna, pozytywne oczekiwania pacjenta (placebo), efekt Hawthorne'a (świadomość bycia obserwowanym) oraz poczucie podobieństwa (zwłaszcza w grupie).
Q: Czy terapia psychodynamiczna to to samo co psychoanaliza?
A: Nie. Psychodynamiczna jest bardziej aktywna, służy m.in. wyrównywaniu deficytów i nie jest tożsama z tym, co głosili Freud czy Jung.
Q: Czym różnią się psychodynamiczny model konfliktu i model deficytu?
A: Model konfliktu pracuje z konfliktem między częściami self (interpretacja, konfrontacja); model deficytu zajmuje się niezaspokojonymi potrzebami (strategie empatyczne, afirmacyjne, dodawanie znaczenia).
Q: Jakie są trzy fale terapii poznawczo-behawioralnej?
A: Pierwsza — behawioralna (warunkowanie, wzmocnienia, modelowanie); druga — poznawcza (Beck, Ellis, praca z przekonaniami); trzecia — akceptacyjno-uważnościowa (ACT, terapia schematów, uważność). Fale nakładają się na siebie.
Q: Skąd biorą się myśli automatyczne według podejścia poznawczego?
A: Nie „spadają z nieba" — kształtują się w toku uczenia i w dzieciństwie (np. przez wzmacnianie określonych reakcji).
Q: Dlaczego przypadek pana Wojtka, według wykładowczyni, nie pasuje do interwencji kryzysowej?
A: Interwencja kryzysowa dotyczy sytuacji nagłej, natychmiastowej i krótkiej. Sytuacja pana Wojtka trwa już pół roku, z utrwalonymi objawami i unikaniem — pasuje raczej psychoterapia.
Wykład 4b — Podejścia terapeutyczne, integracja, interwencja kryzysowa i trauma
Q: Czym różni się praca na konceptualizacji od pracy na protokole?
A: Konceptualizacja polega na zebraniu obszernych informacji o osobie, znalezieniu przekonań kluczowych i indywidualnym dobieraniu technik do celu; protokół to gotowa instrukcja prowadzona sesja po sesji, łatwiejsza dla początkujących.
Q: Jakie jest główne pytanie terapii systemowej w odniesieniu do objawu?
A: Nie „dlaczego ta osoba ma objaw", lecz „jaką funkcję pełni ten objaw w systemie".
Q: Co to jest cyrkularność w ujęciu systemowym?
A: Odejście od linearnego myślenia przyczyna–skutek na rzecz wzajemnego, okrężnego wpływu elementów systemu na siebie.
Q: Na czym polega różnica między integracją teoretyczną a eklektyzmem technicznym?
A: Integracja teoretyczna łączy dwie teorie i opisuje te same zjawiska innym językiem (np. Dollard i Miller); eklektyzm techniczny łączy same techniki bez głębszej refleksji teoretycznej (np. terapia multimodalna Lazarusa).
Q: Dlaczego eklektyzm teoretyczny jest oceniany negatywnie?
A: Bo polega na chaotycznym mieszaniu podejść bez wyszkolenia w żadnym z nich, „troszkę z tego, troszkę z tamtego", bez świadomego zamysłu.
Q: Jak interwencja kryzysowa różni się od psychoterapii?
A: Jest krótkoterminowa, skoncentrowana na „tu i teraz" i mocnych stronach, bardziej dyrektywna (można działać za osobę bez zasobów) i może odbywać się poza gabinetem.
Q: Dlaczego ryzyko samobójstwa może wzrosnąć w fazie poprawy w depresji?
A: Bo wraz z ustępowaniem depresji wraca energia do działania, więc częstotliwość prób samobójczych na początku poprawy bywa większa niż w szczycie depresji.
Q: Jakie trzy grupy objawów PTSD wyróżniono w ICD-11?
A: Unikanie, ponowne przeżywanie/doświadczanie oraz poczucie aktualnego zagrożenia.
Q: Czy subiektywna ocena wydarzenia wystarcza do rozpoznania PTSD?
A: Nie — subiektywna ocena się liczy, ale do diagnozy muszą wystąpić konkretne objawy (wpływ na przeżywanie, unikanie, nadmierna czujność itd.).
Q: Jakie fazy obejmuje transteoretyczny model zmiany Prochaski i jaką rolę pełni nawrót?
A: Fazy: przedrefleksyjna, refleksji, przygotowanie/decyzja, działanie, podtrzymanie; nawrót jest normalną częścią cyklu — zwykle przechodzimy przez „koło" kilkukrotnie, zanim zmiana się utrwali.
Wykład 5a — Zachowanie a zdrowie: promocja zdrowia i prewencja
Q: Jak definiuje promocję zdrowia Karta Ottawska i co podkreśla?
A: To proces umożliwiający każdemu człowiekowi zwiększenie oddziaływania na własne zdrowie (jego poprawę i utrzymanie); podkreśla rozwój, zdrowie i aspekt socjoekologiczny.
Q: Czym różni się promocja zdrowia od prewencji?
A: Promocja rozwija zasoby i jakość życia całej populacji („wesoło"), prewencja zmniejsza czynniki ryzyka i przeciwdziała chorobie w grupach ryzyka („smutno").
Q: Wymień trzy poziomy prewencji wg modelu Kaplana i krótko je scharakteryzuj.
A: Pierwotna — przed wystąpieniem problemu, szeroka, bliska promocji; wtórna — przy pierwszych sygnałach lub w grupach ryzyka; trzeciorzędowa — zatrzymywanie skutków choroby, bliska rehabilitacji.
Q: Czym różni się model socjoekologiczny od biopsychospołecznego?
A: Biopsychospołeczny skupia się na jednostce i jej najbliższych interakcjach; socjoekologiczny patrzy szerzej — na funkcjonowanie człowieka w całym systemie (społeczność, środowisko, system ochrony zdrowia, kultura, polityka).
Q: Na czym polega różnica między ujęciem celowościowym a celowościowo-funkcjonalnym (na przykładzie wapna na alergię)?
A: Celowościowe — człowiek pije wapno, bo wierzy, że pomaga; celowościowo-funkcjonalne — w kampanii uwzględniamy to przekonanie, wiedząc, że wapń na alergię nie działa, łącząc wiedzę naukową z przekonaniami ludzi.
Q: Co pokazał raport Lalonde'a?
A: Że znaczna część zdrowia i choroby zależy od stylu życia (palenie, alkohol, aktywność, dieta); wpłynął na kształtowanie polityki zdrowotnej.
Q: Wymień sześć kroków intervention mapping.
A: 1) Zrozumienie problemu, 2) określenie, co się musi zmienić, 3) projektowanie z uwzględnieniem teorii, 4) testowanie (pilotaż), 5) plan wdrożenia, 6) ewaluacja. Proces jest iteracyjny.
Q: Dlaczego ewaluację interwencji trzeba zaplanować przed jej rozpoczęciem?
A: Bo wskaźniki skuteczności (np. liczba L4, liczba badań, odsetek wykrytych nowotworów) muszą być określone zawczasu, a nie dobierane „z doskoku" na koniec.
Q: Jaki jest aktualny status debriefingu po trudnych wydarzeniach?
A: Jest odradzany przez WHO i NICE — metaanalizy pokazują, że bywa nieskuteczny, a nawet szkodliwy (może nasilać objawy traumy); inaczej może być w przypadku przeszkolonych specjalistów.
Q: Czym jest CPTSD i gdzie jest sklasyfikowany?
A: Złożone PTSD obecne w ICD-11 (brak w DSM-5); obejmuje także mniejsze, niekoniecznie obiektywne wydarzenia, ma trzy obszary objawów i jest elastyczne czasowo.
Wykład 5b — Profilaktyka, kampanie zdrowotne i mechanizmy oporu
Q: Czym jest reaktancja i kiedy się pojawia?
A: To opór psychologiczny pojawiający się, gdy coś jest nakazywane lub narzucane z góry (perswazja, straszenie, język dyrektywny); ludzie nie lubią, gdy się im coś rozkazuje.
Q: Jak w modelu Albeego ujmuje się prawdopodobieństwo wystąpienia patologii?
A: Jako stosunek czynników ryzyka do zasobów odpornościowych (psychologicznych, społecznych, ekologicznych).
Q: Czym różnią się strategie negatywne od pozytywnych w profilaktyce?
A: Negatywne obniżają czynniki ryzyka (często przez perswazję i straszenie), pozytywne rozwijają i wzmacniają zasoby jednostki. Stosuje się je równolegle.
Q: Dlaczego reklamy oparte na strachu często nie działają?
A: Uruchamiają mechanizmy obronne: habituację, ucieczkę od bodźca awersyjnego, racjonalizację/intelektualizację, brak identyfikacji oraz reaktancję; przesadne komunikaty mogą wręcz śmieszyć.
Q: Jaka jest różnica między self-efficacy a response efficacy?
A: Self-efficacy to przekonanie „dam radę to zrobić", a response efficacy to przekonanie, że „jak to zrobię, to na pewno zadziała". W kampaniach skuteczniejsze jest podkreślanie response efficacy.
Q: Pod jakimi warunkami straszenie w kampaniach może być skuteczne?
A: Gdy jest dobrze zrobione — buduje silne, realne poczucie zagrożenia ORAZ zawsze podaje skuteczne rozwiązanie (nie zostawia odbiorcy wystraszonego bez wyjścia).
Q: Co mówi metaanaliza o języku dyrektywnym w komunikatach zdrowotnych?
A: Język dyrektywny („masz to zrobić") wywołuje więcej gniewu i oporu niż zachęta („możesz spróbować"); perswazja dotycząca regularnych nawyków budzi większy opór niż zachęta do działań jednorazowych.
Q: Z kim najsilniej się utożsamiamy w mechanizmie modelowania?
A: Z osobami podobnymi do nas i z naszego bliskiego otoczenia (rodzina, osiedle, szkoła), a nie z idealnymi, odległymi wzorcami.
Q: Jakie czynniki tłumaczą spadek picia alkoholu wśród młodszego pokolenia (badanie szwedzkie 2019)?
A: Silniejsze więzi i restrykcyjniejsza kontrola rodzicielska, zmiana form spędzania czasu, zniknięcie presji rówieśniczej, moda na abstynencję, wzrost świadomości toksyczności, kult sportu/wyglądu i lęk przed kompromitacją w social mediach.
Q: Na czym polegało nowsze, „procesowe" podejście do programów profilaktycznych?
A: Zamiast pytać „czy program działa", pyta się: co konkretnie działa, w jakich warunkach i dla kogo — z naciskiem na modułowość, mechanizmy i tworzenie programów bardziej oddolnie.
Wykład 6a — Diagnoza dzieci i dorosłych, ICF, zaburzenia czynnościowe
Q: Czym różni się diagnoza nozologiczna od funkcjonalnej?
A: Nozologiczna to klasyfikacja wg kryteriów ICD/DSM stawiana przez lekarza (czy spełnia kryteria zaburzenia); funkcjonalna to opis psychologiczny, jak osoba funkcjonuje w środowisku i w których obszarach ma trudności.
Q: Dlaczego diagnoza dziecka bywa prostsza niż dorosłego?
A: Przy dziecku mamy dostęp do rodziców, możliwość obserwacji i „czyste" tło — dziecko nie zdążyło zbudować rozbudowanych przekonań i narracji o zaburzeniu, podczas gdy u dorosłego nakłada się temperament, osobowość, historia życia i gotowe przekonania.
Q: Na czym polega efekt względnego wieku?
A: Najmłodsze dzieci w klasie są ok. 30% częściej diagnozowane jako ADHD i częściej leczone farmakologicznie — tylko z powodu mniejszej dojrzałości rozwojowej. Efekt widać w ocenach nauczycieli, a nie rodziców.
Q: Co opisuje klasyfikacja ICF i jakie ma cztery składniki kodowania?
A: Opisuje funkcjonowanie osoby z uwzględnieniem kontekstu społecznego. Składniki: struktury ciała (S), funkcje ciała (B), aktywność i uczestnictwo (D), czynniki środowiskowe (E).
Q: Czym różnią się zaburzenia eksternalizacyjne od internalizacyjnych?
A: Eksternalizacyjne są widoczne i przeszkadzają otoczeniu (silniej korelują z psychopatologią), internalizacyjne są skierowane do wewnątrz, mniej widoczne (lęk, depresja) i „nie przeszkadzają".
Q: Dlaczego komunikat o diagnozie powinien być „kwantowy", a nie absolutny?
A: Diagnozy to konstrukty oparte na uśrednionych badaniach; nie ma narzędzi dających 100% pewności (np. badanie krwi czy skaner dla ADHD), a stany takie jak skutki traumy dają podobny obraz. Absolutny komunikat sprzyja budowaniu narracji i działaniu zgodnie z etykietą.
Q: Dlaczego nie należy mówić „dziecko jest agresywne"?
A: Bo etykieta przykleja się do tożsamości; lepiej opisać zachowanie („przejawia zachowania agresywne/trudne"), żeby dziecko nie zaczęło działać zgodnie z etykietą.
Q: Na czym polega różnica między somatopsychiką a psychosomatyką?
A: Somatopsychika: choroba somatyczna prowadzi do objawów psychicznych (lęk, depresja). Psychosomatyka: emocje i psychika prowadzą do objawów cielesnych.
Q: Czy zaburzenia czynnościowe to symulacja?
A: Nie. To realne objawy (np. drgawki, ślepota, utrata mowy) bez podłoża organicznego; nie są oszukiwaniem ani symulacją, a ich forma jest kształtowana kulturowo i podtrzymywana społecznie.
Q: Jaką funkcję pełni neuropsycholog podczas operacji neurochirurgicznej?
A: Przy świadomym pacjencie w znieczuleniu miejscowym sprawdza, czy dany obszar mózgu nie został uszkodzony/wyłączony — zadaje pytania i obserwuje wykonywanie zadań, monitorując aktywność obszarów.
Wykład 6b — Niepełnosprawność, choroba somatyczna i przegląd psychologii zdrowia
Q: Czym różni się medyczny model niepełnosprawności od społecznego?
A: Model medyczny traktuje niepełnosprawność jako tragedię/defekt do naprawienia, a osobę jako gorszą; model społeczny wskazuje, że niepełnosprawność dotyczy znacznej części społeczeństwa i postuluje likwidację barier oraz zmianę nastawienia zamiast „naprawiania" człowieka.
Q: Dlaczego w pracy z osobami chorymi somatycznie nie zawsze stosujemy restrukturyzację poznawczą?
A: Bo wiele ich myśli i obaw (np. lęk przed przerzutem) nie jest zniekształceniami poznawczymi, lecz realnością; właściwsza bywa praca z akceptacją.
Q: Jakie cztery typy cierpienia towarzyszą chorobie somatycznej?
A: Cierpienie fizyczne (ból), egzystencjalne (tożsamość, przyszłość), związane ze stratą dotychczasowego funkcjonowania oraz społeczne.
Q: Na czym polega ryzyko forsownej integracji dzieci z niepełnosprawnością?
A: Zmuszanie do współdziałania bywa kontrproduktywne — można przeoczyć przekraczanie granic; lepsze są zajęcia o charakterze ekspozycji niż wymuszone korygowanie.
Q: Co głosi salutogeneza Antonovsky'ego?
A: Że zdrowie i choroba leżą na kontinuum, a kluczowe są uogólnione zasoby odpornościowe i poczucie koherencji jako czynnik chroniący zdrowie.
Q: Dlaczego mówimy, że samo wydarzenie nie jest traumą?
A: Bo o reakcji decyduje subiektywna percepcja, wcześniejsze predyspozycje oraz czynniki ryzyka i chroniące; to samo zdarzenie jest jedynie potencjalnie traumatyczne.
Q: Jakie etapy obejmuje model transteoretyczny zmiany Prochaski i DiClemente?
A: Prekontemplację, kontemplację, przygotowanie i działanie; cykl zwykle powtarza się kilkukrotnie, zanim dojdzie do trwałej zmiany.
Q: Co oznacza, że „życie nie równa się zdrowie" i że ocena zdrowia może być niespójna?
A: Że zdrowie to nie tylko brak choroby ani sam stan biologiczny; ocena subiektywna (jak się czuję) może rozmijać się z oceną obiektywną.
Q: Na czym polega błędne koło lęku?
A: Bodziec wywołuje myśl i emocje, następnie myślenie o tych emocjach nasila reakcje fizjologiczne, co potwierdza lęk i napędza spiralę.